Τα Ενετικά Αρσενάλια: από τη Βενετία έως την Κρήτη

Αρχαιολογική Βενετία – Ένα νέο ταξίδι στις διαδρομές της Δημοκρατίας της Βενετίας

🇮🇹 Διαβάστε αυτό το άρθρο στα Ιταλικά

Υπάρχουν ιστορίες που δεν τελειώνουν στις σελίδες των βιβλίων, αλλά συνεχίζουν να ζουν στους τόπους, στις πέτρες, στις γλώσσες και στις μνήμες όσων περνούν από αυτούς.

Από σήμερα, μέσα από τη στήλη «Αρχαιολογική Βενετία» του Serenissima Venezia, ξεκινάμε ένα νέο εκδοτικό ταξίδι αφιερωμένο στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, ένα από τα πιο συναρπαστικά και σύνθετα κεφάλαια του Stato da Màr της Δημοκρατίας της Βενετίας. Δεν πρόκειται απλώς για μια σειρά άρθρων, αλλά για μια πραγματική αφήγηση σε εξέλιξη: μια ζωντανή και πολυεπίπεδη έρευνα, την οποία θα παρακολουθήσουμε βήμα προς βήμα.

Οδηγός μας σε αυτό το ταξίδι θα είναι το έργο της Τιτσιάνα Κοσσινιάνι, φιλολόγου και ερευνήτριας, η οποία εδώ και χρόνια διεξάγει ιστορική και ανθρωπολογική έρευνα σχετικά με την περίοδο της Ενετοκρατίας στην Κρήτη, με ιδιαίτερη έμφαση στον Χάνδακα και στο σύστημα των νεωρίων, την καρδιά της ναυτικής ισχύος της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας.

Το πρόγραμμα, που αναπτύσσεται σε συνεργασία με τον βιντεοκαλλιτέχνη και ανθρωπολόγο Francesco De Melis, εξελίσσεται σε πολλαπλά επίπεδα: επιτόπια έρευνα, μελέτη πηγών, συλλογή μαρτυριών και παραγωγή ενός ντοκιμαντέρ που βρίσκεται σήμερα στο στάδιο της επεξεργασίας. Στα επόμενα στάδια θα πλαισιωθεί από οπτικοακουστικές εγκαταστάσεις, εκθέσεις και πιθανές συνεργασίες με τοπικούς φορείς της Κρήτης.

Αυτό που θα αφηγηθούμε δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Είναι επίσης μια προσπάθεια ανασύνθεσης μιας κληρονομιάς γνώσεων — υλικών και άυλων — που συνδέονται με τη βενετική ναυτοσύνη: από την αρχιτεκτονική των νεωρίων έως τις δεξιότητες των εργατών τους, καθώς και τα γλωσσικά και πολιτισμικά ίχνη που παραμένουν ακόμη και σήμερα ορατά ανάμεσα στη Βενετία και την Κρήτη.

Αυτό το εκδοτικό ταξίδι θα αναπτυχθεί μέσα από πολλαπλές μορφές αφήγησης: άρθρα, podcasts και βίντεο, με στόχο να προσφέρει μια ολοκληρωμένη αφήγηση — προσιτή αλλά και επιστημονικά τεκμηριωμένη — ικανή να μεταδώσει όλη την πολυπλοκότητα μιας ιστορικής κληρονομιάς που εξακολουθεί να μας αφορά.

Θα ακολουθήσουμε αυτό το έργο όπως ακολουθεί κανείς μια θαλάσσια διαδρομή: με προσοχή, περιέργεια και σεβασμό προς τις πηγές, γνωρίζοντας ότι κάθε στάση μπορεί να ανοίξει νέα ερωτήματα.

Καλώς ήρθατε στο ταξίδι.

— Antonio Vaianella

Τα Ενετικά Αρσενάλια: από τη Βενετία έως την Κρήτη

Πιθανότατα, ήταν «έρωτας με την πρώτη ματιά», αλλά κάτι στην Κρήτη με τράβηξε ιδιαίτερα ήδη από εκείνη την πρώτη φορά το 2009.
Στη συνέχεια, επέστρεψα πολλές φορές, για διάφορους λόγους: η τελευταία «περιπέτεια» —που εξακολουθεί να είναι «σε εξέλιξη»— ξεκίνησε πριν από περίπου τρία χρόνια.
Όλα ξεκίνησαν από την επιθυμία μου να διεξάγω φιλολογική και ιστορικο-ανθρωπολογική έρευνα σχετικά με την Ενετοκρατία στην αρχαία Κάντια, την μακροβιότερη περίοδο κυριαρχίας του «Stato da Màr» («Κυριαρχίες της Θάλασσας») της Γαληνοτάτης Βενετικής Δημοκρατίας
(1212–1669) — μια έρευνα που με οδήγησε σε μια πιο εμπεριστατωμένη μελέτη των ενετικών ναυπηγείων (Τα Νεώρια) που βρίσκονται στα Χανιά, τη δεύτερη σημαντικότερη πόλη της Κρήτης μετά την πρωτεύουσα, το Ηράκλειο.

Τα ίχνη της βενετσιάνικης επιρροής στην Κρήτη και σε άλλες αποικίες της Γαληνοτάτης Βενετικής Δημοκρατίας είναι εμφανή στην αρχιτεκτονική και στη γλώσσα, αλλά και στη μετάδοση ναυτικών και άλλων γνώσεων, ως πολιτιστική κληρονομιά, υλική και άυλη, που συνδέεται με τη Βενετία.

Σε συνεργασία με τον Francesco De Melis, βίντεο αρτιστ και ανθρωπολόγο, προτείναμε στον ΚAM (Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου) στο Μεγάλο Αρσενάλι των Χανίων και στον υπεύθυνο του Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Χανίων, την παραγωγή και την παρουσίαση ενός
ντοκιμαντέρ —το οποίο βρίσκεται επί του παρόντος σε φάση μοντάζ— για το αρχαίο Δουκάτο της Κάντιας, με ιδιαίτερη έμφαση στον κόσμο της ναυτιλίας.
Στο πλαίσιο αυτό, κατά την τελική φάση του έργου, θα μπορούσε επίσης να διοργανωθεί επί τόπου μια ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη έκθεση για τους «Arsenalotti» (τους τεχνίτες της βενετσιάνικης ναυπηγικής, φορείς της μετάδοσης της ναυτικής γνώσης), η οποία σχεδιάστηκε
και έχει ήδη υλοποιηθεί στη Βενετία από τον σύλλογο Kokonton και το CSA (Κέντρο Μελετών Αρσενάλων): από το 1960 έως το 2015, οι σημαντικότερες στιγμές της ναυπηγικής δραστηριότητας φωτογραφημένες από τους ίδιους τους εργαζόμενους των Αρσενάλων, ως
μαρτυρία ενός τεράστιου πλούτου τεχνικών και γνώσεων σχετικά με την κατασκευή και τη συντήρηση των πλοίων.
Καθώς χτίζουμε μια νέα γέφυρα μεταξύ Βενετίας και Κρήτης, θα ήταν τόσο σκόπιμο όσο και συναρπαστικό να έρθουμε σε επαφή με τους ίδιους τους «Arsenalotti» για να συλλέξουμε περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις γνώσεις για τη ναυτική δραστηριότητα και τον κόσμο
τους, ο οποίος, δυστυχώς, έχει πλέον χαθεί, όπως και άλλοι ναυτικοί πολιτισμοί, αλλά σίγουρα παραμένει ζωντανός στην ιστορική μνήμη και στις προφορικές παραδόσεις των εκπροσώπων της ταυτότητας όλων των θαλασσών, και κυρίως της δικής μας, της Αδριατικής.

Θα ήταν επίσης εποικοδομητικό να διοργανωθεί, παράλληλα, μια έκθεση με αρχειακές εικόνες των ντόπιων ναυπηγών (μαραγκοί, από το ενετικό «marangon», δηλαδή ναυπηγός): οι τελευταίοι, που παρέμειναν ενεργοί μέχρι την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας, εργάστηκαν στην
ακριβή και τεκμηριωμένη ανακατασκευή ενός μοντέλου μινωικού σκάφους, το οποίο εξακολουθεί να εκτίθεται στην Μόνιμη Έκθεση Αρχαίας & Παραδοσιακής Ναυπηγικής, το οποίο επίσης δημιουργήθηκε στον χώρο ενός πρώην συγκροτήματος ναυπηγείων (Ενετικά Νεώρια του Μόρο) στο ενετικό λιμάνι τών Χανίων.

Ένα από τα θέματα που συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια των συναντήσεων με τον Αντιδήμαρχο Πολιτισμού του Δήμου Χανίων ήταν η εξέταση των προϋποθέσεων για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας οπτικοακουστικής εγκατάστασης με θέμα το ντοκιμαντέρ στους γοητευτικούς χώρους του παλιού λιμανιού: από το Μεγάλο Αρσενάλι έως τη ενετική εκκλησία του Αγίου Ρόκκου.
Με την προοπτική της αναστήλωσης του συγκροτήματος των επτά ενωμένων αρσενάλων, με σκοπό τη μετατροπή τους σε εκθεσιακούς χώρους (στις αρχές του 17ου αιώνα υπήρχαν είκοσι ένα: σήμερα, συνολικά έχουν διασωθεί δέκα), συζητήθηκε επίσης η δυνατότητα παρουσίασης του οπτικοακουστικού έργου υπό τη μορφή μόνιμης έκθεσης.
Σε αυτό τον τομέα, διερευνούμε τη δυνατότητα μιας συμπαραγωγής με τους κρητικούς φορείς και με τις τοπικές και εθνικές αρχές.

Είμαι στην Κρήτη εδώ και πάνω από δυόμισι χρόνια και, μέσα σε αυτό το νέο δημιουργικό και παραγωγικό περιβάλλον, ακόμα αναρωτιέμαι τι ήταν αυτό που με ώθησε πραγματικά να βουτήξω σε όλα αυτά: συχνά αγκαλιάζω τη ρομαντική ιδέα της έλξης των μακρινών Βενετών
προγόνων μου… ποιος ξέρει, ίσως πρόκειται για μια συγχρονικότητα κατά τον Γιούνγκ, αλλά πέρα από κάθε ερμηνεία, η μαγική και αδιαμφισβήτητη γοητεία αυτού του νησιού συνεχίζει να αντιπροσωπεύει για μένα μια ιδανική επιστροφή στις ρίζες.

– Tiziana Cossignani

Η συγγραφέας

Η Τιτσιάνα Κοσσινιάνι είναι καθηγήτρια γλωσσών, μεταφράστρια και φιλόλογος, με καταγωγή από την περιοχή των Μάρκε στην Ιταλία. Αφού ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στις Γλωσσικές Σπουδές (Σύγχρονες Ξένες Γλώσσες και Φιλολογίες) στη Μπολόνια, έζησε για αρκετά χρόνια στο εξωτερικό, σε διάφορες χώρες, μεταξύ των οποίων και η πανέμορφη Κρήτη. Διαθέτει μεγάλη ταξιδιωτική εμπειρία εκτός Ιταλίας ήδη από την παιδική της ηλικία, ενώ η περιέργεια και το πάθος της για διαφορετικούς πολιτισμούς, ιστορίες και γλώσσες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ζωής της. Κατά την τελευταία δεκαετία έχει συμμετάσχει σε διάφορα έργα ως μεταφράστρια και επιμελήτρια ανθρωπολογικών κειμένων για εκθέσεις και μουσεία, ενώ δραστηριοποιείται επίσης ως περφόρμερ, συνδυάζοντας υποκριτική και τραγούδι σε πειράματα εικονικής πραγματικότητας.

Το ταξίδι αυτό συνεχίζεται στο επόμενο επεισόδιο, όπου θα εξερευνήσουμε περαιτέρω πτυχές της βενετικής παρουσίας στην Κρήτη.

Ανάμεσα στη Βενετία και την Κρήτη, η διαδρομή συνεχίζεται.

Μείνετε μαζί μας.

© Τιτσιάνα Κοσσινιάνι – Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος (κείμενο και φωτογραφίες)